Geri Anasayfa

Detay

«Şerh Et-Te‘Erruf» Tasavvufa Ait Mühim Kaynak Olarak

Özet
Hoca Ebu İbrahim İsmail bin Muhammed bin Abdullah el-Müstemlî el-Buharî tarafından 9. yüzyılın başlarında yazılan «Şerh et-Te‘erruf li-mezheb at-tasavvuf» eseri tasavvufa ait önemli kaynak olarak, onda tasavvuf tarihi, tasavvuf öğretisi, tasavvuf terminolojisi bir de mutasavvıflar hayatı ve faaliyeti geniş bir şekilde aydınlatılmaktadır. İşbu eserin büyük bir kısmını tasavvuf öğretisine ayrılan yerler oluşturmuş olup, bunda dört tasavvuf derecesi (ilim, vecd, hâl, makam), beş tasavvuf ilmi (tavhit ilmi, şeriat ilmi, hikmet, marifet ilmi, işaret ilmi) ve tasavvufun sekiz temeli (dünyadan yüz çevirmek, kendi evi, yakınları ve dostlarından ayrılmak, halkı kötü görmezlik, bulduklarına kanıklanmak, bulamadık şeyini aramazlık, tevekkül ile yaşamak, iradesizlik, kaderi konusunda Tanrıya şikayet etmezlik) dışında tasavvuf makamları ve hâllerine içerikli açıklamalar verilmiş. Eser yazarı işbu konuya kendine özgü yaklaşın kullanarak, onun döneminden önce yaşayan yazarlar beyan ettiği makam ve hâllerin türleri, sayısı ve özelliklerinden fark edici bir sistemi yaratmaya çalışmış. Hususúyla, Şerh et-Te‘erruf»’ta makam ve hâllerin aşağıdaki olarak açıklanmışlar:on dört makam (tövbe, zûhd, sabr, fakr, tevekkül, rıza, zikr, üns, kurb, ittisal, tecrid, tefrid, fanâ, bakâ) ve on altı hâl (sabr, tevazi, havf, recâ, ihlâs, şükr, yakin, muhabbet, şavk, vecd, galabe, sukr, sehv, gaybet, şûhûd, cem, tefrika, inbisat). Şerh et-Te‘erruf» tasavvuf terminolojisine ait önemli kaynak ta olup, onda150’den fazla tasavvuf teriminin açıklaması yer almıış. Müstemlî tasavvufa ait ilk farsça eserin yazarı olarak arapça tasavvuf terimleriyle beraber dost, derviş, pir, şikaftî, gürüsne, berehne, sohte, aşna, bigane, yâdkerd, yâddaşt gibi farsça tasavvuf terimlerini da kullanmış. Bunun dışında «Şerh et-Te‘erruf» önemli menakıb niteliğindeki eser olarak, onda 8.–10. yüzyıllarda yaşayan 135 mutasavvıf hakkında, özelikle, Orta Asya’lı 14 mutasavvıf hakkında bilgiler verilmiş.İşbu eserde adları başka kaynaklarda bulunmayan Fergana’lı kadın mutasavvıf Emre ve diğer bazı mutasavvıflar hakkında nadir bilgiler verilmiş. «Şerh et-Te‘erruf»’un tasavvufa ait önemli ansiklopedik kaynak olduğu işbu eserin kendi dönemine kadar olan tasavvuffun ekseri cihetlerini aydınlatan ansiklopedik eser olarak kapsamlı ve sistemli araştırmak, onun genellikle tasavvuf öğretisi, özellikle Orta Asya tasavvufu ve tasavvufşınaslığı gelişimindeki yeri ve ehemmiyeti hem de kendisinden sonraki tasavvuf kaynaklarına olan etkisini kesin olarak belirlemek ihtiyacını ortaya çıkarıyor.

Anahtar Kelimeler
«Şerh et-Te‘erruf», «et-Te‘erruf», Müstemlî, Kelabadî, tasavvuf, kelam, felsefe, kaynak, mutasavvıf